ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੈਸਾ ਪੀਰ... ਇੰਝ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਨੋਟ

ਵਪਾਰ ਜਾਂ ਫਿਰ ਰੋਜ਼ਮਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਰੰਸ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ-ਵੱਖਰੀ ਕਰੰਸੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਵਿੱਚ ਰੁਪਏ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 500 ਰੁਪਏ ਤਕ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਕਰੰਸੀ ਮਾਰਕੀਟ 'ਚ ਹੈ। ਆਓ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਨੋਟ ਛੱਪਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਛਾਪਣ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (RBI) ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਅਤੇ ਮਿੰਟਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਲਿਮਟਿਡ (SPMCL) ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ RBI ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਰੰਗ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ, ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, SPMCL ਕਰੰਸੀ ਪਲੇਟਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਛਾਪਦਾ ਹੈ। ਪਾਸਪੋਰਟ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ, ਸਿੱਕੇ ਅਤੇ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ ਵੀ SPMCL 'ਤੇ ਛਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦੇਸ਼ ਦੇ ਚਾਰ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਨੋਟ ਛਾਪਣ ਦੀ ਪ੍ਰੀਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਦੇਵਾਸ (ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼), ਨਾਸਿਕ (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ), ਮੈਸੂਰ (ਕਰਨਾਟਕ), ਅਤੇ ਸਲਬੋਨੀ (ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ)। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, SPMCL ਦੇਵਾਸ ਅਤੇ ਨਾਸਿਕ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੈਸਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਮੈਸੂਰ ਅਤੇ ਸਲਬੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੈਸ ਸਿੱਧੇ RBI ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ, ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਕਾਗਜ਼, ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਰੰਗ ਅਤੇ ਸਿਆਹੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਥੇ ਨੋਟ ਛਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰੈਸਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਇੰਨੀ ਉੱਚੀ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡੋ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਅਧਿਕਾਰਤ, ਉੱਚ-ਦਰਜੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰੈਸਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਨੋਟ ਛਾਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੋਟ ਦੇ ਰੰਗ, ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ 'ਤੇ ਫੈਸਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਕਾਗਜ਼ 'ਤੇ ਨੋਟ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਆਮ ਕਾਗਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨੋਟ ਛਾਪਣ ਲਈ ਕਾਗਜ਼ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰਕਾਰੀ ਮਿੱਲ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਵਾਟਰਮਾਰਕ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਧਾਗੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੂਖਮ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਮੂਨਾ ਪ੍ਰਿੰਟ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਨੋਟ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਰਤ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ ਲਈ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨੋਟ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਛਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੋਟ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਛਾਪੇ ਜਾਂਦੇ। ਪਹਿਲਾਂ, ਪਿਛੋਕੜ, ਫਿਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਫਿਰ ਨੰਬਰ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਸ਼ੀਟ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਾਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੈਕੇਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੀਲਬੰਦ ਬਕਸੇ ਵਿੱਚ ਪੈਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ RBI ਚੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਟੀਮ ਹਰ ਹਰਕਤ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸ :

ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਛਪਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (Reserve Bank of India) ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੋਟ ਛਾਪਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ (British Government) ਨੇ ਸਾਲ 1862 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਨੋਟ ਛਾਪਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਯੂਕੇ (UK) ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਲਗਭਗ 200 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ 1920 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਛਾਪਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਛਪਾਈ ਸਾਲ 1926 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਨਾਸਿਕ (Nashik), ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ (Maharashtra) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ 10, 100 ਅਤੇ 1000 ਰੁਪਏ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਛਪਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਕੁਝ ਨੋਟ ਇੰਗਲੈਂਡ (England) ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਏ ਗਏ ਸਨ।

ਕਾਗਜ਼ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?

ਭਾਰਤੀ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਗਜ਼ ਜਰਮਨੀ, ਯੂਕੇ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਤੋਂ ਆਯਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 80 ਫੀਸਦੀ ਭਾਰਤੀ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਗਜ਼ 'ਤੇ ਛਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੈਸੇ, ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਮਿੱਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੇਪਰ ਮਿੱਲ (ਹੋਸ਼ੰਗਾਬਾਦ) ਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਨੋਟਾਂ ਅਤੇ ਮੋਹਰਾਂ ਲਈ ਕਾਗਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਨੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਆਹੀ ਸਵਿਸ ਕੰਪਨੀ SICPA ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਆਹੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਕਾਈ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀ ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਨੋਟ ਮੁਦਰਾਨ (BRBNMPL) ਦੀ ਸਿਆਹੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਕਾਈ ਵਰਨਿਕਾ ਦੀ ਵੀ ਮੈਸੂਰ, ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਛਪਾਈ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।