ਆਸਟਿਓਪੋਰੋਸਿਸ (Osteoporosis) ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਔਰਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੀਨੋਪੌਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਰਦ ਇਸ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਪਰ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਮਰ ਵਧਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਘਣਤਾ (bone density) ਘੱਟ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫ੍ਰੈਕਚਰ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟ ਜਾਂ ਹੱਡੀ ਟੁੱਟਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨਾ ਵਾਪਰ ਜਾਵੇ।
ਡਾਕਟਰ ਕੋਲੋ ਜਾਣੋ ਕਿਵੇਂ ਹੱਡੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ
ਆਈਐਸਆਈਸੀ (ISIC) ਮਲਟੀਸਪੈਸ਼ਲਿਟੀ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਆਰਥੋਪੈਡਿਕ ਮਾਹਿਰ ਡਾ. ਵਿਵੇਕ ਮਹਾਜਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਟਿਓਪੋਰੋਸਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਭੁਰਭੁਰੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰੀਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਨਵੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਮਰ ਵਧਣ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਗੜ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਟੈਸਟੋਸਟੇਰੋਨ (Testosterone) ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:
ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਟੈਸਟੋਸਟੇਰੋਨ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ, ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਸਾਬ੍ਹ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਹ ਹਾਰਮੋਨ ਉਮਰ ਭਰ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਟੈਸਟੋਸਟੇਰੋਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਘਟਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਹੱਡੀਆਂ 'ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਨਵੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੁਆਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਘੱਟ ਟੈਸਟੋਸਟੇਰੋਨ ਦਾ ਕੀ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
- ਘੱਟ ਟੈਸਟੋਸਟੇਰੋਨ ਦਾ ਅਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਹੱਡੀਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
- ਇਸ ਕਾਰਨ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੰਜ (mass) ਵੀ ਘੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਮਿਲ ਕੇ ਫ੍ਰੈਕਚਰ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
- ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਵਧਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਮਰ, ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਅਤੇ ਗੁੱਟ (ਕਲਾਈ) ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਫ੍ਰੈਕਚਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਆਸਟਿਓਪੋਰੋਸਿਸ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ
ਆਸਟਿਓਪੋਰੋਸਿਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਇਸੇ ਲਈ ਇਸਨੂੰ 'ਸਾਈਲੈਂਟ ਡਿਜ਼ੀਜ਼' (ਖਾਮੋਸ਼ ਬਿਮਾਰੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਗਾਤਾਰ ਪਿੱਠ ਦਰਦ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੱਦ ਦਾ ਘਟਣਾ, ਝੁਕ ਕੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਆਦਤ, ਮਾਮੂਲੀ ਸੱਟ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਹੱਡੀ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸਰੀਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਟੈਸਟੋਸਟੇਰੋਨ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਥਕਾਵਟ, ਸਹਿਣਸ਼ਕਤੀ (stamina) ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣਾ ਵੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਆਸਟਿਓਪੋਰੋਸਿਸ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਅਤੇ ਇਸ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ
ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਲਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਆਸਟਿਓਪੋਰੋਸਿਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਖੁਰਾਕ ਲੈਣਾ, ਨਿਯਮਿਤ ਸੈਰ ਕਰਨਾ, ਸਰੀਰਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ ਕਸਰਤ (Strength Training) ਕਰਨਾ, ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸੰਤੁਲਿਤ ਵਜ਼ਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
