ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ 126 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਕਾ ਜੂਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। 21 ਜੂਨ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 57.4 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਮ ਨਾਲੋਂ 42.2% ਘੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2009 ਵਿੱਚ ਜੂਨ ਦੌਰਾਨ 49% ਘੱਟ ਬਾਰਿਸ਼ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਮੱਧ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀ 'ਤੇ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪਿਆ ਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹੁਣ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਦੇਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸਿਸਟਮ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮਾਨਸੂਨ ਨੂੰ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਏਗਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮੌਸਮ ਦਾ ਮਿਜ਼ਾਜ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਮੇਘਾਲਿਆ ਦੇ ਮੌਸਿਨਰਾਮ ਵਿੱਚ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ 530 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਭਾਰੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ੍ਰੀਗੰਗਾਨਰ ਵਿੱਚ ਗੜੇਮਾਰੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਹੀਟਵੇਵ (ਲੂ) ਦਾ ਅਲਰਟ ਜਾਰੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ 46 ਫੀਸਦੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ। ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਇਸ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਮਾਨਸੂਨ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਾਫ਼ੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਰਹੀ ਹੈ। 21 ਜੂਨ 2026 ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ ਸਿਰਫ਼ 46 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਬਾਰਿਸ਼ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 84.4 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਆਈ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ 46 ਫੀਸਦੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ। ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਇਸ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਲਈ ਕਈ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ 'ਅਲ ਨੀਨੋ' ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। 'ਅਲ ਨੀਨੋ' ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਮੱਧ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਤਹੀ ਪਾਣੀ ਅਸਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦਾ ਮੌਸਮ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਰਿਸ਼ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੰਡੀਅਨ ਓਸ਼ਨ ਡਾਈਪੋਲ (IOD) ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਲਹਾਲ IOD ਨਿਊਟਰਲ (ਨਿਰਪੱਖ) ਹੈ, ਜੋ ਬਾਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੋਜ਼ੀਟਿਵ IOD ਅਲ-ਨੀਨੋ ਦੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਸਾਲ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਡੇਨ-ਜੂਲੀਅਨ ਓਸਿਲੇਸ਼ਨ (MJO) ਵੀ ਸਹਿਯੋਗ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਵੰਡੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਨਮੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਸ-ਇਕਵੇਟੋਰੀਅਲ (Cross-equatorial) ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਾਰਿਸ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ (IMD) ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਬਾਰਿਸ਼ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਜਾਣੋ ਕਦੋਂ-ਕਦੋਂ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਪਿਆ ਸੋਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ
ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਸੂਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1901 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਸੋਕਾ ਪਿਆ ਹੈ। 1871 ਤੋਂ 2015 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 26 ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਸੋਕੇ ਵਾਲੇ ਸਾਲ ਆਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ 10 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੀ ਕਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਸੋਕਾ 1972 ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਬਾਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ 23.9 ਫੀਸਦੀ ਦੀ ਕਮੀ ਆਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 2009 ਵਿੱਚ ਵੀ 22 ਫੀਸਦੀ ਦੀ ਕਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਅਲ-ਨੀਨੋ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਘੱਟ ਬਾਰਿਸ਼
ਅਲ-ਨੀਨੋ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਅਕਸਰ ਬਾਰਿਸ਼ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 1950 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਏ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੋਕੇ ਅਲ-ਨੀਨੋ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਹਨ। 1982 ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਲ-ਨੀਨੋ ਦੌਰਾਨ ਬਾਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਦੇਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1997 ਵਰਗੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਲ-ਨੀਨੋ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ 'ਪੋਜ਼ੀਟਿਵ IOD' ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਬਾਰਿਸ਼ ਆਮ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 1951 ਤੋਂ 2023 ਦੇ ਦੌਰਾਨ 'ਟ੍ਰਿਪਲ ਲਾ-ਨੀਨਾ' (2020-2022) ਸਮੇਂ ਬਾਰਿਸ਼ ਆਮ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬਦਲਾਅ ਦੇਖੇ ਗਏ ਹਨ। 1950 ਤੋਂ 2002 ਤੱਕ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਰਿਸ਼ ਘੱਟ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ 2002 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਕੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ (IMD) ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, 2026 ਵਿੱਚ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ (90 ਫੀਸਦੀ LPA) ਰਹਿਣ ਦੀ 60 ਫੀਸਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।
ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਮਾਨਸੂਨ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ 46 ਫੀਸਦੀ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਝੋਨਾ, ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਦਾਲਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਘਟਣ ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਮੁੰਬਈ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕਟ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੌਸਮ ਦੇ ਪੂਰਵ ਅਨੁਮਾਨ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਸੋਕਾ-ਰੋਧਕ ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਗਲੋਬਲ ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਕੀ ਹੈ ਪੈਟਰਨ
ਗਲੋਬਲ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣ ਨਾਲ ਮਾਨਸੂਨ ਦਾ ਪੈਟਰਨ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਰਮ ਹਵਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਮੀ ਸੋਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਦੇ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਕਦੇ ਸੋਕੇ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਅਤਿਅੰਤ ਘਟਨਾਵਾਂ (Extreme Weather Events) ਵਧਣਗੀਆਂ। 2026 ਦਾ ਮੌਨਸੂਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਲ-ਨੀਨੋ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਾਰਤੀ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ (IMD) ਜੂਨ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਉਮੀਦ ਜਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਮੌਨਸੂਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੁਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਇਹ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
